De historie van Enka in Ede

Op Enka wordt gebouwd aan een bijzondere wijk. Een wijk gebaseerd op het denken en werken van Jacques Coenraad Hartogs, de oprichter van Enka. De heer Hartogs was een bijzondere man. Een man met een visie op ondernemen. Met de komst van ENKA naar Ede, werd Ede met sneltreinvaart het industriële tijdperk in gebracht. De kunstzijdefabriek (viscose) is gestart op een vinding waar de voormalige werkgever van Hartogs geen toekomst in zag. Het nieuwe procedé voor het spinbad werd de basis voor de NV Nederlandse Kunstzijdefabriek ENKA in Arnhem.

De ENKA fabriek in Arnhem

In 1911 werd de NV Nederlandse Kunstzijdefabriek ENKA officieel opgericht. Voor de vestiging werd Arnhem gekozen om de goedkope grond, het goedkope water en de gunstige ligging ten opzichte van Duitsland, een mogelijk exportland. In 1913 is de eerste productie een feit. Vele arbeiders die werkten aan de bouw van de ENKA werden werknemer in de fabriek. Hartogs zelf leerde zijn mensen het spinnen van de garens.

Hart voor medewerkers

Het kunstzijde slaat aan in binnen- en buitenland. Binnen korte tijd werken er 300 mensen in de fabriek. Hoewel Hartogs de fabriek met ferme hand runt, is heeft hij oog en hart voor zijn werknemers. Het personeel noemt hem een groot man met een klein hart. Hartogs beseft zich terdege dat de kwaliteit van medewerkers de kwaliteit van producten bepaalt. Dit heeft zich geuit in het feit dat ENKA het eerste Nederlandse bedrijf was met een eigen bedrijfsarts, het Pensioenfonds dat gestart is uit een legaat na zijn overlijden, park Zijpendaal in Arnhem en de vele goede doelen die gestart zijn door Hartogs of zijn vrouw. Het welzijn van het personeel en de stad waarin zij werkzaam waren was belangrijk.

ENKA komt naar Ede

Door de groei van het bedrijf werd de tweede fabriek van ENKA in Ede gestart. De gunstige ligging van het ‘Schraaljammer’ terrein, het goede water en de prijs van de grond zijn redenen waarom Hartogs kiest voor Ede. In 1922 wordt de fabriek gebouwd. De architect van den Bosch, een voormalig militair, ontwerpt het pand als een vesting met torens op de hoeken. Ook de fabriek in Ede groeit als kool, al in 1928 volgt de uitbreiding met de Westhal en het verbindende Poortgebouw. Door de groei ziet Hartogs zich genoodzaakt werknemers uit omliggende plaatsen te halen. De veelal jonge vrouwen komen zelfs uit Limburg. Om alles in goede banen te leiden richt men de EVA (Exploitatiemaatschappij van Autobussen) op. Behalve dat ENKA op dat moment de grootste werkgever van Nederland is, heeft het ook het grootste vervoersbedrijf met eigen garage en 25 monteurs. Op het hoogtepunt werken er 5000 mensen bij ENKA.

Groei en overnames

In 1921 krijgt ENKA de eerste concurrent in Nederland, de HKI kunstzijde fabriek. Om concurrerend te kunnen zijn heeft Hartogs initiatief genomen tot een eerste samenwerking in 1925. Door goed inzicht in de markt bleef ENKA zijn leidende positie behouden en kon het bedrijf vestigingen over de hele wereld openen. In 1929 is ENKA samengegaan met de Duitse firma Vereinigte Glanzstoff Fabriken en is de naam omgedoopt naar Algemene Kunstzijde Unie (AKU). Na het overlijden van Hartogs in 1932 heeft ENKA een aantal fusies ondergaan om in 1969 weer ENKA te heten. Ondertussen was ENKA onderdeel van het AKZO-NOBEL concern. Een opmerkelijk moment in de geschiedenis van ENKA was Nederlands eerste bedrijfsbezetting tijdens een staking in 1972. De markt voor viscose stortte tijdens de jaren 80 en 90 in met als gevolg de sluiting van de fabrieken in 2002.

Nieuwe start

In 2008 werd ENKA weer op de kaart gezet door de nieuwe plannen voor de ontwikkeling van het gebied. De eerste huizen zijn gerealiseerd en ENKA is klaar voor een nieuwe fase van Ondernemen op ENKA.